50. ରାଗ, ଭୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧ

         ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କୁହନ୍ତି ଯେ ଏକ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ହେଉଛି ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ (2.56) । ସେ ରାଗ, ଭୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ଳୋକ 2.38ର ଏକ ବିସ୍ତାର ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୁଖ ଏବଂ ଦୁଃଖ; ଲାଭ ଏବଂ କ୍ଷତି; ତଥା ଜୟ ଏବଂ ପରାଜୟକୁ ସମାନ ଭାବରେ ମାନିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି ।

          ଆମେ ସମସ୍ତେ ସୁଖ ଖୋଜୁଥାଉ କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଅବଶ୍ୟ ଆମ ଜୀବନରେ ଆସେ କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଗଳ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥାନ୍ତି । ଏହା ମାଛ ପାଇଁ ଖାଇବା ପରି ଯେଉଁଠାରେ କଣ୍ଟା ଏହା ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ ।

          ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ହେଉଛି ସେ ଯିଏ ଏହି ଧୃବଗୁଡିକ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଏକ ସଚେତନତା ଯେ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଗୋଟିଏ ଖୋଜୁ, ଅନ୍ୟଟି ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ - ଯଦିଓ ଏକ ଭିନ୍ନ ଆକାରରେ କିମ୍ବା କିଛି ସମୟ ଅତିବାହିତ ହେଲା ପରେ ।

          ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଆମର ଯୋଜନାରୁ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାଉ, ଅହଂକାର ଫୁଲିଯାଏ, ଯାହା ଉତ୍ସାହ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଦୁଃଖରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଅହଂକାର ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ହେଉଛି ବିଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହା କେବଳ ଅହଂକାରର ଖେଳ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହା ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରି ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅହଂକାରକୁ ହିଁ ଛାଡିଦିଏ ।

          ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ବୈରାଗ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ । ସେ ଏହି ଦୁଇଟି ବାହାରର ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହନ୍ତି । ଆମକୁ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର କାରଣ ଧୃବ ବାହାରର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଭାଷାରେ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ନାହିଁ ।

          ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଭୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି । ଭୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ପାଇଁ ସେମାନେ ନିଜ ଭିତରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ରହନ୍ତି ।

          ଭୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ହେଉଛି ବର୍ତ୍ତମାନ ଉପରେ ଭବିଷ୍ୟତ କିମ୍ବା ଅତୀତର ପୂର୍ବାନୁମାନ । ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଏହି ଦୁଇଟିର କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି ଯେ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଭୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାସ  କରନ୍ତି ।