92. ନିଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଆନନ୍ଦ

 

ମାନବ ଶରୀରରେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ଯେପରିକି ହୃଦୟସ୍ପନ୍ଦନ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଯଦିଓ ସେମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଲୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ପ୍ରଣାଳୀ ଭଳି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ । କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ୱାସ ଅତୁଳନୀୟ କାରଣ ଏହା ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଏବଂ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ ।

          ଯଜ୍ଞ ରୂପି ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କୁହନ୍ତି, କେତେକ ଲୋକ ପ୍ରାଣ ମାନେ ଆସୁଥିବା ନିଃଶ୍ୱାସକୁ ଅପାନ ଅର୍ଥାତ୍‌ ନିର୍ଗତ ନିଶ୍ୱାସରେ ଏବଂ ଅପାନକୁ ପ୍ରାଣରେ ବଳିଦାନ ରୂପେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରନ୍ତି; କେତେକ ପ୍ରାଣ ଏବଂ ଅପାନକୁ ବନ୍ଦ କରି ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି (4.29) ।

          ନିଶ୍ୱାସର ଅବଧି ଏବଂ ଗଭୀରତା ମନର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥାଉ ଆମର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଭାବରେ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ମୃଦୁ ହୋଇଯାଏ । ଅପରପକ୍ଷେ, ଆମେ ଆମର ଶ୍ୱାସକୁ ଧୀର ଏବଂ ଗଭୀର କରି ଆମର କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା । ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ନିଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇପାରିବ ଯାହା ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମର ଅନେକ କୌଶଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

          ଭଗବାନ ଶିବ 112 ଧ୍ୟାନର କୌଶଳକୁ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାୟ 16ଟି କୌଶଳ ବୁଝାନ୍ତି ଯାହା କେବଳ ନିଶ୍ୱାସ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ସମସାମୟିକ ଦୁନିଆରେ, ନିଶ୍ୱାସକୁ ଦେଖିବା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉପରେ ଅନେକ ଧ୍ୟାନ କୌଶଳ ଅଛି । ଏହା ମୂଳତଃ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର କଳା ଏବଂ ଆସୁଥିବା ତଥା ବାହାରୁଥିବା ନିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଭ୍ରମଣକାରୀ ମନକୁ ସର୍ବଦା ଜଡିତ କରି ଏହି କଳାରେ ଦକ୍ଷତା ହାସଲ କରିବା ସହଜ ଅଟେ ଯାହା ଆମକୁ ସ୍ଥିର କରିବ। ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ଭାବନାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏହି କଳାକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ କରାଯାଇପାରେ କାରଣ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ଭାବନା କିମ୍ବା ବିଚାର କିମ୍ବା ବାସନା ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ରହେ ନାହିଁ । ଶେଷରେ, ଏହା ବଳିଦାନକୁ ବଳିଦାନ କରିବା ବା ପ୍ରେକ୍ଷକଙ୍କୁ ପ୍ରେକ୍ଷିତ ହେବା ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ।

          ପ୍ରାଣାୟାମର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ କପାଳଭାତି ଭଳି ବିଭିନ୍ନ କୌଶଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ । ପ୍ରାଣର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଯାହା ଆମ ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ରମାଗତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଯେପରି ଏକ ମଞ୍ଜିର ଅଙ୍କୁରିତ ହେବା କିମ୍ବା ଫୁଲର କୁସୁମିତ ହେବା । ପ୍ରାଣାୟାମ ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରି ଜୀବନକୁ ଆନନ୍ଦମୟ କରିଦିଏ ଏବଂ ଏହି ସମନ୍ୱୟର ଅଭାବ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଭୟ ଏବଂ ବ୍ୟଥା ଛଡା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ ।