97. ଜ୍ଞାନର ଖଣ୍ଡା

 ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କୁହନ୍ତି, “ଯେ କର୍ମଯୋଗ ବିଧିରେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଠାରେ ଅର୍ପଣ କରିଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଯେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂଶୟ ନାଶ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ବଶୀକୃତ-ଅନ୍ତଃକରଣଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କର୍ମମାନେ ବାନ୍ଧି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ (4.41) । ଅତଏବ, ହୃଦୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ସଂଶୟକୁ ଦୂର କରି, ଜ୍ଞାନର ଖଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା କର୍ମଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ହେବା ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି” (4.42) । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମକୁ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନର ଖଣ୍ଡା ଉପଯୋଗ କରିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି ।

          ଯେତେବେଳେ ଆମ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପର୍କ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଯାହା ଆମକୁ ଅନୁତାପ କରାଇଥାଏ, ସେହି ଅନୁତାପ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାରର କର୍ମବନ୍ଧନ । ସେହିଭଳି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଯାହା ଆମ ଜୀବନ ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର କର୍ମବନ୍ଧନ ଅଟେ । ଜ୍ଞାନରୂପୀ ଖଣ୍ଡା ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ସାଧନ ଯାହା ଆମକୁ ଅନୁତାପ ଏବଂ ନିନ୍ଦାର ଜଟିଳ ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

          ଗୀତାର ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ‘ଜ୍ଞାନ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ’ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମାତ୍ମା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ତାହାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଆମକୁ କହିଥାଏ ଯେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର କର୍ମ ଭାବରେ କରାଯିବା ଉଚିତ୍‌ । ତା’ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ୟତମ ଦିଗ ଆଣନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ନିଷ୍କାମକର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିରେ କୌଣସି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନାହିଁ (4.33) । ଅଧ୍ୟାୟର ଆଖ୍ୟାରେ, ଜ୍ଞାନର ଅର୍ଥ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ବା ସଚେତନତା । ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ସଚେତନତା ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ହେଉଛି ସନ୍ନ୍ୟାସ । ସନ୍ନ୍ୟାସ ସାଂସାରିକ ଜିନିଷ କିମ୍ବା ବୃତ୍ତି ଛାଡି ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଖସିବା କିମ୍ବା ପଳାଇବାର ଏକ ଉପାୟ ନୁହେଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ନ୍ୟାସର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆମର କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ସଚେତନତା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଆମର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଇଥିବା କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ କରିବା । ବାସ୍ତବରେ, ଏହା କୌଣସି ପଳାୟନ ନୁହେଁ କାରଣ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଜ୍ଞାନ ଆମ ଭିତରେ ଅଛି, ଯାହା ଆବିଷ୍କାର ହେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା  କରୁଅଛି ।

          ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସଚେତନତା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ନର୍କ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ହୋଇଯାଏ; ଅପରପକ୍ଷେ, ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ନର୍କରେ ପରିଣତ କରିପାରେ । ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ସମାଧାନ ।